آزمایشگاه آزاد؛ بدون نیاز به ورود
موجهای زلزله در کجای زمین به سایه میرسن؟
از روی موجهای لرزهای میشه دربارهٔ لایههای دور از دسترس زمین سرنخ گرفت. موج P و S رو انتخاب کن، فاصله از کانون رو تغییر بده و ببین مدل کجاها مسیر رو ساده کرده.
آزمایش رو شروع کنبا موج P و فاصلهٔ ۶۰ درجه شروع کن. بعد نوع موج رو به S تغییر بده و نتیجهها رو کنار هم بذار. فاصلهها زاویهای هستن؛ عددهای زمان فقط خروجی همین مدل سادهان.
آزمایشگاه در حال آماده شدنه…
حالا خودت امتحان کن
هر بار فقط یک چیز رو تغییر بده تا اثرش رو ببینی. قبل از اجرا، نتیجه رو حدس بزن.
دو نوع موج، یک فاصله
فاصله از اپیسنتر رو روی ۶۰ درجه نگه دار. یک بار موج P رو اجرا کن و یک بار موج S رو انتخاب کن؛ زمان و وضعیت رسیدن رو مقایسه کن.
حدست چیه؟ در این مدل، کدوم موج در ۶۰ درجه زودتر میرسه؟
توضیح نتیجه رو ببین
مدل برای موج P حدود ۵۱۰ ثانیه و برای موج S حدود ۵۶۰ ثانیه نشون میده و هر دو رو رسیده حساب میکنه. این زمانها از دو فرمول ساده میان و زمان واقعی ثبتشده در ایستگاه نیستن.
نزدیک مرز سایهٔ موج S
موج S رو انتخاب کن. فاصله رو یک بار ۹۰ درجه و بار بعد ۱۰۵ درجه بذار و هر دو نتیجه رو اجرا کن.
حدست چیه؟ با جابهجایی به ۱۰۵ درجه، مدل هنوز رسیدن موج S رو نشون میده؟
توضیح نتیجه رو ببین
در ۹۰ درجه، مدل میگه موج میرسه؛ در ۱۰۵ درجه رسیدن رو صفر میکنه و درصد ناحیهٔ سایه رو حدود ۷۸ نشون میده. صفر ثانیه در این حالت یعنی موج به مقصد نرسیده، نه اینکه بیدرنگ رسیده باشه. در زمین واقعی هم موج S از مایع هستهٔ بیرونی عبور نمیکنه و از حدود ۱۰۳ درجه به بعد موج مستقیم S ثبت نمیشه.
مدل موج P رو در فاصلهٔ دور بررسی میکنه؟
موج P رو انتخاب کن و فاصله رو از ۱۰۰ درجه به ۱۲۰ درجه برسون. در هر دو حالت، عدد رسیدن موج رو بخون.
حدست چیه؟ آیا مدل در فاصلهٔ ۱۲۰ درجه هم موج P رو رسیده حساب میکنه؟
توضیح نتیجه رو ببین
بله؛ این محاسبه در هر فاصلهای موج P رو رسیده اعلام میکنه. اما در زمین واقعی، موج مستقیم P بهخاطر شکست در مرز گوشته و هسته در ناحیهای حدود ۱۰۴ تا ۱۴۰ درجه ثبت نمیشه. پس نتیجهٔ مدل در ۱۲۰ درجه با رفتار واقعی موج P جور درنمیآد؛ این رو بهعنوان قانون زمین یاد نگیر.
پشت این حرکت چه خبره؟
فرق موج P و موج S چیه؟
v_S(liquid) = 0
موج P فشاریه و از جامد و مایع میگذره. موج S برشیه و از مایع عبور نمیکنه. وقتی موج S از سمت زمینلرزه به هستهٔ بیرونیِ مایع میرسه، مسیر مستقیمی به بعضی فاصلههای دور روی سطح نداره. این تفاوت به دانشمندها سرنخ میده که هستهٔ بیرونی زمین مایعه.
منطقهٔ سایه فقط برای موج S نیست
S_direct: delta > ~103 deg; P_direct: 104 deg < delta < 140 deg
در زمین واقعی، موج S مستقیم از حدود فاصلهٔ زاویهای ۱۰۳ درجه به بعد دیده نمیشه، چون از هستهٔ بیرونی مایع عبور نمیکنه. موج P از مایع میگذره، ولی در مرز هسته و گوشته میشکنه؛ به همین دلیل موج مستقیم P هم حدود ۱۰۴ تا ۱۴۰ درجه ناحیهٔ سایه داره. این مدل هر دو رفتار رو کامل نشان نمیده.
زمانهای روی صفحه چطور ساخته میشن؟
t_P = 60 + 7.5*d; t_S = 50 + 8.5*d
این ویجت برای موج P از فاصله ضربدر ۷٫۵ و ۶۰ ثانیهٔ اضافه استفاده میکنه؛ برای موج S هم فاصله ضربدر ۸٫۵ و ۵۰ ثانیهٔ اضافه. فرمولها برای ساختن خروجی تمرینیان، نه محاسبهٔ دقیق زمان رسیدن در زمین. حتی در فاصلهٔ صفر هم مدل برای موجها زمان مثبت میده.
عددهای رسیدن و درصد سایه رو چطور بخونم؟
در کارت «موج میرسد»، عدد ۱ یعنی مدل موج رو رسیده حساب کرده و ۰ یعنی نرسیده. این کارت بله یا نهٔ متنی نیست. درصد منطقهٔ سایه هم احتمال رسیدن یا سهم واقعی سطح زمین نیست؛ یک مقدار داخلی برای نمایش سادهٔ سایه در همین مدل است. تصویر لایهها و مسیر موج هم شماتیکه و اندازهگیری مقیاسدار نیست.
سؤالت رو بپرس، جوابش رو هم ببین
وقتی توی چت دربارهٔ یک مفهوم درس میخونی، دستیار هوش مصنوعی میتونه شبیهسازی مرتبط رو کنار توضیحش نشون بده. پارامترها رو تغییر میدی و با کمک توضیح بعدی، نتیجه رو بهتر میفهمی.
شروع یادگیری با چتبرای ادامه در چت، وارد مسیر شروع و ورود میشی. نتیجهٔ این آزمایش به چت منتقل نمیشه.
نمونهٔ نمایشی از آموزش در چت
چرا موج S از هستهٔ بیرونی رد نمیشه، ولی موج P میتونه؟
موج S با برش دادن ماده جلو میره و مایع این نوع تغییر شکل رو نگه نمیداره؛ برای همین از هستهٔ بیرونی مایع نمیگذره. موج P فشاریه و میتونه از مایع هم عبور کنه، هرچند سرعت و مسیرش در مرز لایهها تغییر میکنه. نکته اینه که خود این شبیهسازی ناحیهٔ سایهٔ P رو درست مدل نمیکنه؛ در زمین واقعی موج مستقیم P هم تقریباً بین ۱۰۴ تا ۱۴۰ درجه به ایستگاهها نمیرسه.
سؤالهای رایج
آیا موج S از هستهٔ بیرونی زمین رد میشه؟
نه. هستهٔ بیرونی زمین مایعه و موج برشی S از مایع عبور نمیکنه. نبودن موج S مستقیم در فاصلههای دور یکی از سرنخهای مایع بودن این لایه است.
آیا موج P از مایع میگذره؟
بله؛ موج P فشاریه و از جامد و مایع عبور میکنه، اما هنگام عبور از مرز لایهها میشکنه و مسیرش تغییر میکنه. به همین دلیل در زمین واقعی موج مستقیم P هم یک ناحیهٔ سایه داره.
چرا مدل در ۱۲۰ درجه میگه موج P میرسه؟
محاسبهٔ این ویجت برای هر فاصلهای موج P رو رسیده اعلام میکنه و ناحیهٔ سایهٔ P رو در نظر نمیگیره. در زمین واقعی موج مستقیم P تقریباً بین ۱۰۴ تا ۱۴۰ درجه دیده نمیشه؛ پس خروجی مدل در ۱۲۰ درجه رو نتیجهٔ علمی واقعی حساب نکن.
چرا مدل در ۱۴۵ درجه دوباره موج S رو میرسونه؟
این محدودیت محاسبهٔ ویجته: فقط فاصلههای بزرگتر از ۱۰۳ و کوچکتر از ۱۴۳ درجه رو ناحیهٔ نرسیدن موج S میگیره. در زمین واقعی موج S مستقیم بعد از حدود ۱۰۳ درجه دوباره ظاهر نمیشه.
صفر ثانیه یعنی موج فوری رسیده؟
نه. وقتی کارت رسیدن مقدار ۰ داره، صفر ثانیه فقط مقدار پیشفرض زمان برای موج نرسیده در این مدل است؛ معنیاش رسیدن فوری نیست.